JÓZEF NYKA
DETAIL-KARTE 1:25 000
Pierwsza szczegółowa mapa Tatr
 
[Fragmenty Detail-Karte 1:25 000]
Fragmenty Detail-Karte 1:25 000 (skala w reprodukcjach zmieniona)
  
Redakcja: Monika Nyczanka

Copyright (c) 2015 by Józef Nyka


Wydanej drukiem mapy w tej skali Tatry Wysokie wcześniej nie miały, choć od r. 1878 poczynając, w podziałce 1:25 000 udostępniane były fotokopie pierworysów austriackiej wojskowej mapy specjalnej 1:75 000, potocznie zwanej „specjalką”, używane także przez fizjografów polskich. Mówiąc o szczegółowej mapie Tatr mamy na myśli „Detail-Karte des Tatra-Gebietes” 1:25 000 – opracowaną i wydawaną drukiem przez podległy Ministerstwu Wojny wiedeński c.-k. Wojskowy Instytut Geograficzny (K. und k. Militärgeographisches Institut, MGI), składaną z dwu arkuszy formatu 54,2 × 71,3 cm (łącznie 108,4 × 71,3 cm) i obejmującą Tatry Wysokie wraz z podnóżem południowym – w prostokącie od Czuby Goryczkowej na zachodzie po Jaskinie Bielskie na wschodzie i od Hawrania na północy po wsie Szczyrbę i Gierlachowce na południu. W około 3/4 Detail-Karte pokrywała się z sekcją „Hohe Tatra” mapy specjalnej 1:75 000, a została wydana jako nr XII serii „Topographische Detailkarten”.
 

GBH0000    44 (2016)
[brak_tresci]

PRZYPISY
 1.  Dziwi szczególnie, że nie spostrzegł tej omyłki Franz Dénes w swoim omówieniu mapy w JUKV 1898, w którym wytyka autorom wiele błędów, choć przecież sam asystował ekipie w całym cyklu prac pomiarowych.
 2.  Prace i doświadczenia prowadzili kpt. Artur von Hübl i kpt. Mathias Liebhart, kamerą fotogrametryczną zajmował się Friedrich Pichler. Bazę ekipa miała w Wielkiej, punkt wypadowy w schronisku nad Stawem Popradzkim, skąd w r. 1893 założono 14 stanowisk, by zrobić z nich 85 zdjęć – z trudem, gdyż pogoda była niekorzystna. Wyniki roku 1894 były lepsze i ostatecznie dowiodły, że fotogrametria ma dużą przyszłość, choć jest mocno zależna od warunków i widoczności. Mitteilungen des k.u k. Militärgeographischen Institutes, t. XI 1893, s. 33–34.
 3.  Karl Korzer: Die Stereoautogrammetrie im Dienste der Landvermessung. Mitteil. des k.u k. Militärgeographischen Institutes 1913, s. 107.
 4.  Adolf Rummer von Rummershof (płk.): Die Photogrammetrie im Dienste der Militär-Mappierung. Mittheilungen des k.u.k. Militärgeographischen Institutes, t. XVI, 1896 (1897), s. 67–98, cytat s. 88.
 5.  Ferdinand Scheich, według Österreichische Touristen-Zeitung (ÖTZ) 1894 s. 218, 22-letni urzędnik pocztowy z Neutitschein, przepadł bez wieści 7 września 1894, jak przypuszczano w masywie Sławkowskiego, gdzie wybrał się bez przewodnika. Poszukiwania prowadzili przewodnicy, policja, rodzina, L. Jármay szukał od strony Zakopnego („Karpathen-Post” 38 i 39 z r. 1894). O znalezieniu zwłok podczas kartowania terenu pismo to doniosło w notatce „Abgestürzter Tourist” w numerze 30, 1895, s. 2. Jak wynikało z obrażeń głowy i złamań, turysta zginął w wyniku upadku. Tymczasem Mittheilungen DuOeAV z 15 VIII 1895, nr 15, s. 190 podają, że zwłoki znaleźli woźnice na stożku piargowym pod granią Kastenbergu, przez którą Scheich miał jakoby przejść z Doliny Sławkowskiej. Pogrzeb odbył się 19 VII w Sławkowie („Karpathen-Post” nr 31, 1895, s. 2).
 6.  Franz Dénes: Die neue Originalkarte der Hohen Tatra. Jahrbuch des Ungarischen Karpathenvereines 1898, s. 129–140.
 7.  Dr. Th. Posewitz: Arbeiten auf dem culturellem Gebiete in der Hohen Tátra 1896. „Karpathen-Post” 4 II 1897, nr 5, s. 1.
 8.  Josef Partsch: Die Hohe Tatra zur Eiszeit. Leipzig 1923. Omówienie mapy s. 4–5.
 9.  Janusz Rygielski: Analiza dokładności wybranych map tatrzańskich, Politechnika Warszawska, 1974, s. 25.
10.  Wybitnym wspinaczem był aktywny w Tatrach w latach 1893–1895 Friedrich Pichler, który rok później przy pomiarach w Alpach Julijskich spadł w skale kilkadziesiąt metrów i tylko cudem nie stracił życia. Od r. 1897 był on w Instytucie szefem działu fotografii, w materiałach z Tatr występuje z imieniem Josef.
11.  Kpt. Josef Gans (Mitt. 1894, s. 12) był najczęściej wymienianym rzekomym zdobywcą turni. Ernst Hochberger (s. 109 nr 0352) wiąże z tym nazwiskiem niemiecką nazwę Rywocin – „Gant”: „zapewne nazwisko inżyniera geodety Ganta, który 1895 lub 1896 wszedł na ten szczyt jako pierwszy”. Tymczasem łączenie znaków na szczytach z nazwiskami oficerów służby topograficznej nie jest słuszne. Oficerowie obsługiwali przyrządy miernicze – trianguły, żerdki i inne sygnały namiarowe instalowali zwykle żołnierze z obsługi (Instituts-Soldaten).
12.  Andreas Marcsek jr. Streifzüge in der Hohen-Tátra, Jahrbuch des UKV 34, 1907, s. 97–106 (wzmianka s. 106).
13.  Jozef Hlaváčka „Podrobný plán Vysokých Tatier” 1:25 000 – na podstawie Kroutila-Gellnera, Praha 1957. W r. 1967 uzupełniona mapa ukazała się drukiem – już też z wykorzystaniem prac W.H. Paryskiego i A. Puškáša.
14.  Relief został wydany w Wiedniu przez jeden z tamtejszych „zakładów artystycznych” i był w wolnej sprzedaży. Trzy egzemplarze otrzymali w darze arcyksiążęta Joseph, Friedrich i Joseph August – miłośnicy Tatr i „coroczni w nich bywalcy”. Arcyks. Friedrich był oficjalnym protektorem MKE i patronem schroniska nad Zielonym Stawem Kieżmarskim. Szczegóły podaje Franz Dénes w JUKV 1901 s. 175–177.
GBH0000  ZUSAMMENFASSUNG 44 (2016)
Im Jahre 1893 wandte sich der Ungarische Karpatenverein (UKV, MKE) an das Reichs-Kriegs-Ministerium in Wien mit der Bitte, eine neue kartographische Aufnahme der Hohen Tatra durchführen zu lassen, da die vorhandenen Karten in den höheren Regionen gar manche Unrichtigkeiten zeigen. Im Sommer 1895 waren drei Vermessungssektionen des genannten Militärgeographischen Institutes emsig mit der Neuvermessung beschäftigt. Bei der Aufnahme wurde die Photogrammetrie das erstemal in den Dienst der Mappierung gestellt. Arbeitsversuche mit der neuen Technik wurden in den Jahren 1893 und 1894 im Mengsdorfer Tal durchgeführt. Die richtige Fotoarbeit begann am 3. Juni 1895 im Koprova-Tal, am 29. August war die Aufnahme der Südseite der Tatra beendet ud die Mappeure übersiedelten auf die Nordseite. Die Witterungsverhältnisse erschwerten das rasche Fortschreiten der Arbeit und so musste ein kleiner Teil der Aufnahme für das Jahr 1896 zurückbleiben. In der Millenniums-Ausstellung in Budapest (1896) im Pavillon des gemeinsamen Heeres erregte die nicht ganz fertige Karte allgemenie Bewunderung. Das Probeexemplar der ersten Tatra-Karte im Maßstabe 1:25.000 wurde am 1 August 1897 der General-Versammlung des UKV im Matlarenau vorgelegt. Das fertige Kartenwerk ist im Frühjahr 1998 erschienen. Diese mit voller Verläßlichkeit ausgearbeitete Karte umfasst das Gebiet von Höhlenhein im Osten bis Goryczkowa Czuba im Westen und von Havran im Norden bis Gerlsdorf südwärts. Die Karte hatte einige Neuauflagen – bei der Ausgabe 1909–1912 wurden die Namen teilweise magyarisiert. Sie hatte auch polnische (1903) und später tschechoslovakische (1922 und 1932) Fassungen. In die Legende der Detail-Karte hat sich ein grober und unerklärlicher Fehler eingeschlichen – bis heute von niemandem bemerkt: statt 1895–96 wurden irrtümlich die Jahre 1896–97 gedruckt.
Prof. Joseph Partsch 1904: Die Kartographie der Hohen Tatra ist durch die Detail-Karte des k. u. k. militär-geographischen Instituts auf einen wesentlich vollkommeneren Standpunkt emporgestiegen.