CHRISTIAN GENERSICH
Nad Morskim Okiem,
w Bialej Wodzie
 
[Reise in die Karpathen mit vorzuglicher Rucksicht auf das Tatra-Gebirge]
 
  
 

Copyright (c) 2017 by Jozef Nyka


Christian Genersich urodzil sie w Kiezmarku na poczatku stycznia 1759 roku. Studia odbyl w Jenie, Gottingen, Utrechcie. Byl duchownym ewangelickim, w Kiezmarku m.in. pastorem w jednej z parafii. Interesowala go tez praca pedagogiczna, w latach 1786–95 byl rektorem slynnego liceum kiezmarskiego. Jako naukowiec zajmowal sie teologia, historia Spisza, geografia, przyroda, amatorsko – choc z pasja – geognozja i mineralogia. Kochal Tatry i swoj rodzinny Spisz. Z dziedziny krajoznawstwa napisal dwie bardzo wazne ksiazki: dwutomowa historie Kiezmarku na tle historii Spisza („Merkwurdigkeiten der Koniglichen Freystadt Kesmark”, 1804) oraz monografie Tatr, zatytulowana „Reise in die Karpathen mit vorzuglicher Rucksicht auf das Tatra-Gebirge”, wydana w podwojnej edycji w r. 1807. Sam chodzil po Tatrach, czesciej z Jakobem Fabrim sen. z Kiezmarku jako przewodnikiem. Przechodzil przez wysokie i nielatwe przelecze, np. przez Przelecz Czarna znad Czarnego Stawu Jaworowego w Dolinke Papirusa (Papyriusa, dzis Jastrzebia, s. 104), bywal na szczytach, ktorych na ogol nie wymienia z nazwy. Utrzymywal kontakty naukowe z owczesnymi badaczami Tatr i sluzyl im informacjami. Mial mlodszych braci Johanna i Samuela. Zmarl w wieku 66 lat 30 kwietnia 1825 roku w Kiezmarku.
 

GBH0000    47 (2017)
[brak_tresci]

PRZYPISY
 1.  Albrecht von Sydow: Bemerkungen auf einer Reise im Jahre 1827 (...) nach den Central-Karpathen, 1830. – Autor wzmiankuje dzielo Genersicha wytykajac mu bledy, ale zapozycza z niego cale zdania, przyjmuje tez jego niepoprawna ortograficznie nomenklature (s. 238 i dalsze), czym szerzej ja popularyzuje.
 2.  Tekst tej interesujacej informacji mozna rozumiec dwojako: „na szczyt” ale tez „az po szczyt” (bez osiagniecia wierzcholka). Mozliwosc juhaskiego wejscia na Mnicha w tamtym czasie urealnia artykul Heinricha Wallmanna, zamieszczony w roczniku OTC z r. 1874, omowiony przez J. Nyke w kwartalniku „Tatry” TPN 2(16) 2006, s. 74–76.
 3.  Kopalnia ta byla pozniej licznie wzmiankowana. W r. 1849 opisal ja szerzej Ludwik Zejszner w Bibliotece Warszawskiej (1849, t. I s. 549) w notatce „Kopalnia na Spisglancu”: „wydobywano tutaj mineral zwany panabazem, zawierajacy w sobie miedz i srebro, a zapewne i czesci antymonu, od ktorego pochodzi nazwa Spiessglanz”. Slowo Spiessglas albo Spiessglanz dalo nazwe Szpiglasowym Perciom, a od r. 1908 tez Szpiglasowej Przeleczy.
 4.  Genersich podaje tylko nazwe „Meerauge”, wersji Czarny Staw nie uzywa nawet jako synonimu. Dostrzega to juz Sydow, ktory na s. 236 pisze: „przy wyplywie Czarnego Stawu (des Schwarzen Sees), ktory Genersich zowie wylacznie Morskim Okiem”. Sydow – informowany przez nadlesniczego Kleina – obstaje przy Czarnym Stawie, tak tez zreszta podaja austriackie mapy Seegera i Motzela z lat 1869–87, czyli z okresu rozbioru Polski. XIX-wieczni epigoni obu autorow przejeli obydwa Czarne Stawy – jeden pod Rysami, drugi w Dolince za Mnichem – ktore przez wiele lat pokutowaly w opisach Doliny Rybiego Potoku.
 5.  Prof. Szaflarski podejrzewa, ze to Chlopek nad Przelecza Mieguszowiecka. Snieznym Zlebem bylby Bandzioch. Tekst jest niejasny – moze tez chodzic o Mnicha z Mnichowym Zlebem.
 6.  Dosc dziwnie brzmiaca nazwa „Do Celu” (tez „do Zelu”) przeszla w tej formie do pozniejszej literatury. Chodzi niewatpliwie o notowana w tym miejscu, czesta w Tatrach i Karpatach, nazwe „Do Czola”, goralskie „Do Cola”, po slowacku „Do Cela”. Nazwe te nosza lagodne koncowe spady grzbietu opadajacego na poludniowy-zachod z Zabiego Wierchu Jaworowego i obramiajacego Rowienki od orograficznie prawej strony. Sydow (s. 242) przyjmuje pisownie Genersicha, ale uscisla polozenie obiektu w terenie: „Nad Zabjm Berge, dessen westlicher Abfall doCelu genannt wird”. Witold H. Paryski rozszerza nazwe w Jaworkowe Czola (t. 14 1971, s. 6 i dalsze). Na mapce Stanislawa Eljasza-Radzikowskiego (1902) i na mapie „Tatry Polskie” Tadeusza Zwolinskiego (wydania od 1912) nazwa znalazla sie na grzbiecie w przedluzeniu Jaworowych Turni.
 7.  Blauer See (s. 237) – tak nazywa Genersich dzisiejszy Zabi Staw Jaworowy. Nie ogladal go z bliska, widzial go tylko z gory. Na s. 200 pisze: „Niebieski Staw (...) to jezioro jedni nazywaja czerwonym (rothe), inni tez jednak Zabim (Kroten-See)”. Wilhelm Richter nazywa je Zmarzlym (Gefrorner See, 1843), Ludwik Zejszner Czarnym (1854). W spiskach poszukiwaczy skarbow i u Staszica (1805, Dzienniki s. 426) – Zabie. W F.E. Bruckmanna „Montes Carpathici” 1740 s. 6 bez lokalizacji „Bufonum lacus, der Kroten-See” – z podaniem o zlotonosnych zabach „in phantasia humana natum”.
 8.  Chodzilo zapewne o Mlynarzowa Przelecz, Viktorowi Lorenzowi znana od ok. 1875 r. jako goralskie „Glazy”. Nowsza literatura taternicka jej pierwsze przejscie turystyczne przypisuje Mieczyslawowi Karlowiczowi i Michalowi Beynarowiczowi w r. 1907. Por. J. Nyka „Mlynarzowa Przelecz”, Glos Seniora 4/2007.
GBH0000  GENERSICH IN DER POLNISCHEN TATRA 47 (2017)
Christian Genersich kam am 4 Januar 1759 in Kesmark zur Welt. Nach intensiven Studien in Jena, Gottingen und Utrecht wirkte er in der Zips, hauptsachlich in seiner Vaterstadt Kesmark als evangelisch-luteranischer Pradiger und als Padagoge, u.a. Konrektor und Rektor des beruhmten Kesmarker Lyceums. Als Naturschwarmer machte er ofter grossere Touren in die Hohe Tatra und gehorte zu den besten Kennern dieses Gebirges seiner Zeit. Er besuchte auch andere Gegenden der Zips. Soweit ihm die Zeit es erlaubte, war er als freier Wissenschaftler und Schriftsteller tatig: Theologie, Geschichte, Geognosie, Meteorologie. Sein Lieblingsfachgebiet war Mineralogie. Von seiner Hand erschienen zwei stattliche und inhaltlich grundlegende Werke – „Merkwurdigkeiten der Koniglichen Freystadt Kesmark“, 1804 in 2 Banden) und „Reise in die Karpathen mit vorzuglicher Rucksicht auf das Tatra-Gebirge“, verlegt in doppelter Ausfuhrung im Jahre 1807 durch Samuel Bredetzky. Das zweite Buch wird als die chronologisch dritte Monographie des Tatragebirges anerkannt. Die beiden Bucher sind hervorragende Standardwerke in der Zips- unad Tatra-Literatur. Leider wurden sie bisher weder in die polnische, noch die slovakische Sprache ubersetzt. Der von uns ausgewahlte letzte Kapitel seiner „Reise in die Karpathen“ schildert seinen Rekognoszierungsausflug um 1805 in den polnischen Teil der Hohen Tatra. Es enthalt die fruheste ins Detail gehende Schilderung der Umgebung von Meerauge (Morskie Oko) und Weisswassertal. Christian Genersich schrieb uberdies auch in diversen Zeitschriften Aufsatze uber Tatra-Themen. Uber seine eigenen Routen und Besteigungen sagt er sehr wenig, fast gar nichts – er trug die personliche Sphare nicht gerne in die Offentlichkeit. Als Anerkennung seiner hervorragenden Leistungen bei der Erforschung und Erschliessung des Tatragebirges hat der Karpathenverein um 1905 seinen Namen mit dem grosskohlbachtaler Langen See in Verbindung gebracht (Genersich-See, Genersich-to). Sein jungerer Bruder Johann war Lehrer, der zweite – Samuel war Arzt vom Beruf und von der Neigung her Botaniker. Christian Genersich starb am 9 Marz 1825 in seiner Geburtsstadt Kesmark und wurde dort begraben. (Jozef Nyka)