CHRISTIAN GENERSICH
Nad Morskim Okiem,
w Białej Wodzie
 
[Reise in die Karpathen mit vorzüglicher Rücksicht auf das Tatra-Gebirge]
 
  
 

Copyright (c) 2017 by Józef Nyka


Christian Genersich urodził się w Kieżmarku na początku stycznia 1759 roku. Studia odbył w Jenie, Göttingen, Utrechcie. Był duchownym ewangelickim, w Kieżmarku m.in. pastorem w jednej z parafii. Interesowała go też praca pedagogiczna, w latach 1786–95 był rektorem słynnego liceum kieżmarskiego. Jako naukowiec zajmował się teologią, historią Spisza, geografią, przyrodą, amatorsko – choć z pasją – geognozją i mineralogią. Kochał Tatry i swój rodzinny Spisz. Z dziedziny krajoznawstwa napisał dwie bardzo ważne książki: dwutomową historię Kieżmarku na tle historii Spisza („Merkwürdigkeiten der Königlichen Freystadt Késmark”, 1804) oraz monografię Tatr, zatytułowaną „Reise in die Karpathen mit vorzüglicher Rücksicht auf das Tatra-Gebirge”, wydaną w podwójnej edycji w r. 1807. Sam chodził po Tatrach, częściej z Jakobem Fabrim sen. z Kieżmarku jako przewodnikiem. Przechodził przez wysokie i niełatwe przełęcze, np. przez Przełęcz Czarną znad Czarnego Stawu Jaworowego w Dolinkę Papirusa (Papyriusa, dziś Jastrzębią, s. 104), bywał na szczytach, których na ogół nie wymienia z nazwy. Utrzymywał kontakty naukowe z ówczesnymi badaczami Tatr i służył im informacjami. Miał młodszych braci Johanna i Samuela. Zmarł w wieku 66 lat 30 kwietnia 1825 roku w Kieżmarku.
 

GBH0000    47 (2017)
[brak_tresci]

PRZYPISY
 1.  Albrecht von Sydow: Bemerkungen auf einer Reise im Jahre 1827 (...) nach den Central-Karpathen, 1830. – Autor wzmiankuje dzieło Genersicha wytykając mu błędy, ale zapożycza z niego całe zdania, przyjmuje też jego niepoprawną ortograficznie nomenklaturę (s. 238 i dalsze), czym szerzej ją popularyzuje.
 2.  Tekst tej interesującej informacji można rozumieć dwojako: „na szczyt” ale też „aż po szczyt” (bez osiągnięcia wierzchołka). Możliwość juhaskiego wejścia na Mnicha w tamtym czasie urealnia artykuł Heinricha Wallmanna, zamieszczony w roczniku ÖTC z r. 1874, omówiony przez J. Nykę w kwartalniku „Tatry” TPN 2(16) 2006, s. 74–76.
 3.  Kopalnia ta była później licznie wzmiankowana. W r. 1849 opisał ją szerzej Ludwik Zejszner w Bibliotece Warszawskiej (1849, t. I s. 549) w notatce „Kopalnia na Spisglancu”: „wydobywano tutaj minerał zwany panabazem, zawierający w sobie miedź i srebro, a zapewne i części antymonu, od którego pochodzi nazwa Spiessglanz”. Słowo Spießglas albo Spießglanz dało nazwę Szpiglasowym Perciom, a od r. 1908 też Szpiglasowej Przełęczy.
 4.  Genersich podaje tylko nazwę „Meerauge”, wersji Czarny Staw nie używa nawet jako synonimu. Dostrzega to już Sydow, który na s. 236 pisze: „przy wypływie Czarnego Stawu (des Schwarzen Sees), który Genersich zowie wyłącznie Morskim Okiem”. Sydow – informowany przez nadleśniczego Kleina – obstaje przy Czarnym Stawie, tak też zresztą podają austriackie mapy Seegera i Motzela z lat 1869–87, czyli z okresu rozbioru Polski. XIX-wieczni epigoni obu autorów przejęli obydwa Czarne Stawy – jeden pod Rysami, drugi w Dolince za Mnichem – które przez wiele lat pokutowały w opisach Doliny Rybiego Potoku.
 5.  Prof. Szaflarski podejrzewa, że to Chłopek nad Przełęczą Mięguszowiecką. Śnieżnym Żlebem byłby Bańdzioch. Tekst jest niejasny – może też chodzić o Mnicha z Mnichowym Żlebem.
 6.  Dość dziwnie brzmiąca nazwa „Do Celu” (też „do Zelu”) przeszła w tej formie do późniejszej literatury. Chodzi niewątpliwie o notowaną w tym miejscu, częstą w Tatrach i Karpatach, nazwę „Do Czoła”, góralskie „Do Coła”, po słowacku „Do Čela”. Nazwę tę noszą łagodne końcowe spady grzbietu opadającego na południowy-zachód z Żabiego Wierchu Jaworowego i obramiającego Rówienki od orograficznie prawej strony. Sydow (s. 242) przyjmuje pisownię Genersicha, ale uściśla położenie obiektu w terenie: „Nad Zabjm Berge, dessen westlicher Abfall doCelu genannt wird”. Witold H. Paryski rozszerza nazwę w Jaworkowe Czoła (t. 14 1971, s. 6 i dalsze). Na mapce Stanisława Eljasza-Radzikowskiego (1902) i na mapie „Tatry Polskie” Tadeusza Zwolińskiego (wydania od 1912) nazwa znalazła się na grzbiecie w przedłużeniu Jaworowych Turni.
 7.  Blauer See (s. 237) – tak nazywa Genersich dzisiejszy Żabi Staw Jaworowy. Nie oglądał go z bliska, widział go tylko z góry. Na s. 200 pisze: „Niebieski Staw (...) to jezioro jedni nazywają czerwonym (rothe), inni też jednak Żabim (Kroten-See)”. Wilhelm Richter nazywa je Zmarzłym (Gefrorner See, 1843), Ludwik Zejszner Czarnym (1854). W spiskach poszukiwaczy skarbów i u Staszica (1805, Dzienniki s. 426) – Żabie. W F.E. Bruckmanna „Montes Carpathici” 1740 s. 6 bez lokalizacji „Bufonum lacus, der Kröten-See” – z podaniem o złotonośnych żabach „in phantasia humana natum”.
 8.  Chodziło zapewne o Młynarzową Przełęcz, Viktorowi Lorenzowi znaną od ok. 1875 r. jako góralskie „Głazy”. Nowsza literatura taternicka jej pierwsze przejście turystyczne przypisuje Mieczysławowi Karłowiczowi i Michałowi Beynarowiczowi w r. 1907. Por. J. Nyka „Młynarzowa Przełęcz”, Głos Seniora 4/2007.
GBH0000  GENERSICH IN DER POLNISCHEN TATRA 47 (2017)
Christian Genersich kam am 4 Januar 1759 in Kesmark zur Welt. Nach intensiven Studien in Jena, Göttingen und Utrecht wirkte er in der Zips, hauptsächlich in seiner Vaterstadt Kesmark als evangelisch-luteranischer Prädiger und als Pädagoge, u.a. Konrektor und Rektor des berühmten Kesmarker Lyceums. Als Naturschwärmer machte er öfter grössere Touren in die Hohe Tatra und gehörte zu den besten Kennern dieses Gebirges seiner Zeit. Er besuchte auch andere Gegenden der Zips. Soweit ihm die Zeit es erlaubte, war er als freier Wissenschaftler und Schriftsteller tatig: Theologie, Geschichte, Geognosie, Meteorologie. Sein Lieblingsfachgebiet war Mineralogie. Von seiner Hand erschienen zwei stattliche und inhaltlich grundlegende Werke – „Merkwürdigkeiten der Königlichen Freystadt Késmark“, 1804 in 2 Bänden) und „Reise in die Karpathen mit vorzüglicher Rücksicht auf das Tatra-Gebirge“, verlegt in doppelter Ausführung im Jahre 1807 durch Samuel Bredetzky. Das zweite Buch wird als die chronologisch dritte Monographie des Tatragebirges anerkannt. Die beiden Bücher sind hervorragende Standardwerke in der Zips- unad Tatra-Literatur. Leider wurden sie bisher weder in die polnische, noch die slovakische Sprache übersetzt. Der von uns ausgewählte letzte Kapitel seiner „Reise in die Karpathen“ schildert seinen Rekognoszierungsausflug um 1805 in den polnischen Teil der Hohen Tatra. Es enthält die früheste ins Detail gehende Schilderung der Umgebung von Meerauge (Morskie Oko) und Weisswassertal. Christian Genersich schrieb überdies auch in diversen Zeitschriften Aufsätze über Tatra-Themen. Über seine eigenen Routen und Besteigungen sagt er sehr wenig, fast gar nichts – er trug die persönliche Sphäre nicht gerne in die Öffentlichkeit. Als Anerkennung seiner hervorragenden Leistungen bei der Erforschung und Erschließung des Tatragebirges hat der Karpathenverein um 1905 seinen Namen mit dem großkohlbachtaler Langen See in Verbindung gebracht (Genersich-See, Genersich-tó). Sein jüngerer Bruder Johann war Lehrer, der zweite – Samuel war Arzt vom Beruf und von der Neigung her Botaniker. Christian Genersich starb am 9 März 1825 in seiner Geburtsstadt Kesmark und wurde dort begraben. (Józef Nyka)